Gevoelens hebben invloed op lichaam en geest

De gevoelsmeter

Langedijk zette die alledaagse woorden op een eenvoudige schaal. Boven de nullijn staan gevoelens die energie lijken te geven. Onder de lijn staan gevoelens die zwaar kunnen aanvoelen. Het schema is geen test met goede of foute antwoorden. Het is een taal om beter te herkennen wat er op een bepaald moment in je gebeurt.

Gevoelens zijn ook lichamelijk

Gevoelens hangen volgens Langedijk nauw samen met het limbische systeem. Hij noemt daarbij de amygdala, die betrokken is bij emoties en emotionele herinneringen, de hippocampus, die ervaringen helpt vastleggen en oproepen, en de hypothalamus, die verbonden is met het autonome zenuwstelsel.

Dat autonome zenuwstelsel beïnvloedt onder andere hartslag, ademhaling, zweetafscheiding en spierspanning. Zulke reacties zijn zichtbaar wanneer apparaten hartslag, ademhaling en huidweerstand meten. Angst, boosheid, verdriet, ergernis, wantrouwen, schuldgevoel en faalangst worden daarom niet alleen gedacht. Ze worden ook in het lichaam gevoeld.

Waarom leuke uren voorbijvliegen

Bij prettige bezigheden lijkt de tijd vaak sneller te gaan. Bij wachten op de bus, in een rij bij de supermarkt, voor een lift of bij de tandarts lijkt de klok juist langzaam te lopen. Ook hier gebruikt Langedijk het beeld van de fietser: enthousiasme geeft wind in de rug, tegenzin maakt iedere meter voelbaar.

De visie van Langedijk op het afweersysteem

Langedijk beschreef dat prettige gedachten en ervaringen het lichaam ondersteunen. Hij verbond positieve gevoelens met veranderingen in rode en witte bloedlichaampjes. Rode bloedlichaampjes vervoeren zuurstof. Witte bloedlichaampjes vergeleek hij met soldaten en politieagenten die ongewenste indringers opsporen.

Negatieve spanning rond een proefwerk, tentamen of examen zou volgens zijn uitleg het tegenovergestelde kunnen doen. Ook voeding speelt in zijn verhaal een rol, omdat vitamines, mineralen en sporenelementen nodig zijn voor een goed functionerend lichaam.

Hij verwijst naar psychiater David Servan-Schreiber, die beschreef hoe het terugdenken aan ruzie de afweerstoffen in het speeksel beïnvloedt, terwijl prettige gedachten de afscheiding weer op gang helpen. Voor Langedijk was de praktische les helder: probeer prettige kanten te zien, maak een vervelende situatie niet zwaarder met steeds heftiger woorden en blijf niet eindeloos mopperen over zaken die toch gedaan moeten worden.

In plaats van “dit is verschrikkelijk” kun je soms zeggen: “dit is niet leuk, volgende keer beter.” De gebeurtenis verandert niet meteen, maar de manier waarop je ermee verdergaat wel.

Ook een grote, vervelende taak kan kleiner worden gemaakt. Verdeel huiswerk of ander werk in overzichtelijke stukken, verspreid het over een langere tijd en kies een aanpak waardoor begrip, geheugen en resultaat verbeteren.

Houd een dag lang je Ha’s en Bah’s bij

Hoe voelt een gewone dag werkelijk? Langedijk stelde voor om ieder half uur kort te noteren wat je doet en hoe je je voelt. Zo zie je of je stemming meestal boven of onder de nullijn ligt, waar de pieken ontstaan en welke activiteiten of ontmoetingen terugkerende dalen veroorzaken.

Een voorbeeld van een gewone dag

De ochtend begint met moe opstaan en slecht weer. Wassen en aankleden voelen gehaast. De reis naar werk of school is redelijk, behalve de file. Een prettig gesprek brengt de lijn omhoog. Werktelefoontjes zakken iets, een privégesprek en de lunch geven juist een flinke piek. Sommige onderdelen van het werk voelen goed, andere zwaar. Aan het einde van de werkdag stijgt de stemming. Thuis koffie drinken, samen eten, een interessante uitzending, voetbal en uiteindelijk naar bed brengen weer hun eigen Ha’s mee.

Dit is een speelse weergave van Pieters oorspronkelijke tekstschema. Je eigen lijn kan natuurlijk veel rustiger, grilliger, hoger of lager verlopen.

Met welk gevoel sta je op?

De eerste gedachten van de ochtend kunnen de toon zetten. De ene persoon denkt aan leuke dingen en fijne ontmoetingen die komen. De ander ziet vooral de file, een vervelende taak of een lange vergadering. Een gevoelsdagboek maakt zichtbaar welke verwachting al vóór het ontbijt op de dag wordt gelegd.

Gelijkmatig of snel wisselend

Sommige mensen zijn vrij gelijkmatig. Bij hen weet de omgeving meestal waar zij aan toe is. Anderen kunnen heel snel omslaan, vooral na vermoeidheid of opgepotte negatieve ervaringen. Langedijk geeft het voorbeeld van een ouder die moe thuiskomt en buitengewoon fel reageert op iets kleins.

Hij verbindt snel wisselende gevoelens met controle, het limbische systeem en de frontaalkwab. Binnen zijn VOK-theorie hangen gevoelens bovendien samen met verschillende kindlagen in de mens en met de Goede en Boze Ouder.

Een vak is meer dan alleen de lesstof

Of een leerling een vak leuk vindt, hangt volgens Langedijk samen met veel onderdelen: het boek, behaalde resultaten, de docent, de manier van lesgeven, de sfeer in de klas, de relatie met de docent en de hoeveelheid huiswerk. Elk onderdeel kan apart een Ha of Bah krijgen.

Een leerling kan geschiedenis interessant vinden, maar moeite hebben met lezen, een beperkte woordenschat of niet weten hoe een uittreksel wordt gemaakt. Boeken met veel moeilijke woorden, veel tekst en weinig beelden kunnen een extra drempel vormen. Ook onduidelijke uitleg of een onrustige klas kan de concentratie verminderen.

Een rustige docent die goed gedrag ziet, complimenten geeft, meeleeft en leerlingen met respect behandelt roept eerder Ha-gevoelens op. Een autoritaire docent die zich superieur opstelt en vernederende of cynische opmerkingen maakt roept eerder Bah-gevoelens op. Spanning en angst kunnen tijdens een mondelinge beurt, proefwerk of tentamen de prestatie belemmeren.

Zelfs wanneer lessen niet leuk zijn, kunnen vrienden op school een reden zijn om toch graag te gaan. Muziek tijdens het huiswerk kan voor sommige leerlingen helpen om een weinig aantrekkelijke taak lichter te maken.

Welke mensen geven Ha en welke geven Bah?

De gevoelsmeter kan ook worden gebruikt bij relaties. Welk gevoel roept een vriend, collega, leidinggevende, broer, zus, ouder, grootouder of buur op? Soms kun je negatieve situaties vermijden. Soms moet je ermee leren omgaan.

Langedijk vertelt over een vriend die enorm mopperde wanneer zij in een file stonden. Zijn antwoord was eenvoudig: van het mopperen gaat de auto geen millimeter sneller. Mooie muziek opzetten is dan een vriendelijker gebruik van dezelfde wachttijd. Sommige mensen verstaan de kunst om zich bij bijna iedereen op hun gemak te voelen.

De kunst om minder negatief te reageren

Ieder mens doet dagelijks dingen die minder leuk zijn. Koken, stofzuigen, wassen, bedden opmaken, afwassen, studeren of administratief werk verdwijnen niet door er voortdurend over te mopperen. Je kunt zo’n taak ook zien als training voor de wil en nadenken over een slimmere aanpak. Misschien kan iemand helpen, kunnen studenten samen leren of maakt een goede studiemethode het werk korter en succesvoller.

Een kleine beloning kan helpen: eerst een taak afronden en daarna koffie drinken of iets lekkers nemen. Langedijk maakt daarbij onderscheid tussen iets doen om iets prettigs te bereiken en iets doen om straf, kritiek, vernedering of geweld te vermijden.

Bij schoolonderzoek kun je daarom veel meer vragen dan alleen of iemand een vak leuk vindt. Hoe vaak toetst de docent? Hoe zwaar telt een fout? Is er orde? Kun je over een cijfer praten? Is er geduld? Hoe wordt er gestraft? Zijn de boeken helder, staan er bruikbare voorbeelden en afbeeldingen in, hoeveel huiswerk is er en kan iemand thuis helpen? Wie goed is uitgerust en op tijd begint, ziet vaak minder tegen een taak op.

Ha en Bah in het licht van Maslow

Maslow beschreef basisbehoeften die in voldoende mate vervuld moeten worden om tot een stevig en positief ingesteld volwassen mens uit te groeien. Langedijk vertaalt die behoeften naar zijn schaal. Genoeg eten geeft eerder Ha, honger eerder Bah. Veiligheid geeft Ha, onveiligheid kan angst en verdriet oproepen. Met je ouders kunnen praten en hun liefde voelen geeft Ha. Voortdurende kritiek, gemopper of gebrek aan aandacht roept eerder Bah op.

Het blije, boze, bange en verdrietige kind

In de VOK-theorie verbindt Langedijk negatieve gevoelens met het niet-oké-kind in de mens, waaronder het boze, bange en verdrietige kind. Bij een prettige ervaring reageert juist het blije kind. Overdreven kritiek van anderen kan een kindlaag raken, waardoor iemand zich aangevallen voelt.

Ook de opmerkingen die iemand tegen zichzelf maakt zijn belangrijk. Wie zichzelf steeds opnieuw negatief toespreekt versterkt zijn eigen Bah. Volgens Langedijk kan dat patroon worden onderbroken zodra iemand ziet wat die innerlijke woorden met hem doen.