Meditatie verruimt het bewustzijn
Meditatie is een eeuwenoude techniek om het gewone wakende bewustzijn tot rust te brengen en andere lagen van de persoonlijkheid te leren kennen. Tijdens meditatie kan het bewustzijn zich tegelijk verbreden, verdiepen en verhogen. Het is ontspanning, concentratie en innerlijke waarneming, maar het gaat ook verder dan dat.
Meditatie moet worden ervaren
Meditatie betrekt alle gebieden van onze persoonlijkheid, ook de delen die we nog niet kennen of liever niet onder ogen zien. Zij schept niet plotseling iets kunstmatigs. Meditatie maakt zichtbaar wat altijd al in ons aanwezig was.
Daarom is meditatie niet alleen geestelijke oefening of ontspanning. Het verstand kan het begrip benaderen, maar de werkelijke betekenis wordt pas duidelijk door te oefenen. Wie wil weten wat meditatie is, moet haar ervaren.
Stil worden en jezelf hervinden
In meditatie worden de gewone bewuste activiteiten stiller. Onder die dagelijkse laag kan iets zichtbaar worden dat er al die tijd was. Je wordt niet iemand anders. Je komt dichter bij degene die je in wezen altijd bent geweest.
Verschillende leraren beschrijven dit ieder in hun eigen taal. Carl Friedrich von Weizsäcker sprak over het stilvallen van bewuste activiteit. Hilarion Petzold zag meditatie als concentratie met overgave en zuivere openheid. Pir Vilayat Khan verbond haar met het werkelijk maken van God. Karlfried Graf Dürckheim beschreef meditatie als een verandering van een mens die vooral op de buitenwereld is gericht naar een mens die bewust in zijn diepste wezen is verankerd.
Meditatieve momenten zijn niet vreemd aan de mens. Stilte in de natuur, volledig opgaan in muziek, gebed, aandachtig werk of een rustig moment bij het water kunnen spontaan eenzelfde innerlijke ruimte openen. Het moderne leven, prestatiedruk en voortdurende haast verdringen deze natuurlijke beschouwelijkheid vaak.
Een weg naar volledig bewustzijn
Het wakende bewustzijn bevat maar een kleine uitsnede van de werkelijkheid. Alles buiten die grens is niet verdwenen. Het ligt buiten onze gewone bewuste reikwijdte. Meditatie opent een weg naar afgesloten hulpbronnen, herinneringen, gevoelens en krachten van de persoonlijkheid.
De werkelijkheid kan als eenheid worden ervaren, terwijl de mens haar meestal in tegenstellingen begrijpt: man en vrouw, dag en nacht, gezondheid en ziekte, leven en dood. De ademhaling laat zien hoe twee polen bij elkaar horen. Inademen en uitademen vormen samen één ritme. Geen van beide kan zonder de andere bestaan.
De twee polen maken het mogelijk elkaar te ervaren. Licht krijgt betekenis naast donker en rust naast beweging. De eenheid achter deze tegenstellingen wordt in het dagelijkse bewustzijn meestal niet direct gezien. We verdelen de wereld in wat er volgens ons wel en niet mag zijn en geven de ene pool bestaansrecht terwijl we de andere afwijzen.
Wanneer we bepaalde delen van onszelf als ongewenst wegdrukken, ontstaan innerlijke spanning en verzet. Thorwald Dethlefsen beschreef veel menselijk lijden als verzet tegen omstandigheden die zich werkelijk voordoen. Wat wordt onderdrukt verdwijnt niet, maar oefent van binnenuit tegendruk uit. Zo verdwijnen gevoelens, verlangens en karaktertrekken naar een schaduwgebied van de persoonlijkheid.
Meditatie helpt niet door een deel van de werkelijkheid te ontkennen, maar door zonder onmiddellijk oordeel te leren waarnemen. De strenge indeling in goed en kwaad wordt tijdelijk losgelaten. Daardoor kunnen beide kanten van een innerlijke tegenstelling worden gezien en kan achter de polariteit opnieuw iets van de oorspronkelijke eenheid worden ervaren.
De innerlijke schaduw aanvaarden
De delen van de persoonlijkheid die we niet willen erkennen worden in de dieptepsychologie de schaduw genoemd. Juist in die donkere kanten kunnen onvermoede krachten verborgen liggen. Chögyam Trungpa vergeleek dit met afval dat door een goede boer wordt verzameld en als vruchtbare mest over het land wordt verspreid.
Wie de schaduw leert kennen, aanvaardt dat ook angst, woede, jaloezie, verdriet en onzekerheid tot de menselijke ervaring behoren. Deze aanvaarding betekent niet dat iedere impuls moet worden gevolgd. Zij betekent dat we eerlijk zien wat aanwezig is, zodat de verborgen energie niet langer vanuit het onbewuste hoeft te werken.
Meditatie wordt daarom ook binnen verschillende richtingen van psychotherapie gebruikt. In diepe innerlijke rust kunnen gedachten en wensen die eerder door angst werden beheerst naar boven komen. De waardevrije aandacht van de meditatie geeft ruimte om deze inhoud te ontmoeten.
Wanneer we onze tegenstrijdigheden rustig leren waarnemen, kunnen zij deel worden van een vollediger zelfkennis. Dat proces kan indringend zijn. Juist door telkens terug te keren naar wat zich in de ziel laat zien, kan in de schijnbare tegenstelling de kracht van een grotere eenheid worden herkend.
De techniek leidt naar een toestand van zijn
Er bestaan veel meditatietechnieken, maar zij hebben een gemeenschappelijk doel: uiteindelijk overbodig worden. De techniek is de actieve stap waarmee het dagelijkse denken wordt verzameld en gekalmeerd. Wanneer de geest stil en helder aanwezig is, begint de eigenlijke meditatie.
Het dagelijkse bewustzijn is voortdurend bezig met analyseren, vergelijken, plannen en reageren. Daardoor krijgt de inhoud van diepere bewustzijnslagen weinig gelegenheid om zich te laten zien. Een meditatietechniek maakt in die voortdurende activiteit ruimte voor stille waarneming.
Het is bijna onmogelijk om gedachten met kracht weg te drukken. Wie probeert een minuut lang helemaal nergens aan te denken, merkt hoe snel gedachten, gevoelens en fantasieën weer verschijnen. Daarom richten technieken de aandacht op één voorwerp of handeling, zoals de ademhaling, een mantra, een kaarsvlam, een beeld, gebed, beweging of het lichaam. Al het andere krijgt tijdelijk minder aandacht.
Wanneer de aandacht langere tijd bij één punt kan blijven, kan uiteindelijk ook dat laatste aandachtspunt worden losgelaten. De techniek is nog een vorm van doen. Meditatie zelf is het stille niets hoeven doen, passief bewust zijn en helder waarnemen. De techniek vormt de brug naar die toestand.
Wie dans als meditatietechniek gebruikt, kan op een moment niet meer over de dans nadenken maar de dans worden. Bij zingen kan de klank een sacrale uiting worden. Bij stil zitten wordt rust geen leegte maar een levende aanwezigheid. Meditatie kan zo in beweging, stilte, gedachte, waarneming, gevoel, taal en dagelijkse bezigheden tot uitdrukking komen.
Claudio Naranjo beschreef meditatie als het ontwikkelen van een levende aanwezigheid die iedere activiteit verandert. Beweging wordt dans, gevoel wordt liefde, taal wordt gebed of poëzie en het dagelijks leven kan een ritueel en viering van het bestaan worden.
Meditatie, spanning en herstel
Stress activeert het lichaam om te vechten of te vluchten. Het hart klopt sneller, de bloeddruk stijgt en onderhoudende processen zoals spijsvertering, celopbouw en reiniging krijgen tijdelijk minder aandacht. Dat is zinvol bij werkelijk gevaar.
In het moderne leven kan het lichaam zich echter op actie voorbereiden terwijl die actie niet werkelijk kan plaatsvinden. Tijdens een moeilijk gesprek kunnen angst en woede worden ingeslikt. De stresshormonen zijn actief, maar de spanning krijgt geen uitweg. Wanneer dit vaak gebeurt, blijft zij in lichaam en psyche rondgaan.
Veel mensen sluiten het gewone bewustzijn af van de diepere lagen waarin zulke oude spanning aanwezig blijft. Het onderbewuste wordt dan een opslagplaats voor onverwerkte angst, woede en grensoverschrijding. Wanneer deze opslag te vol raakt, kunnen de oude spanningen opnieuw in het bewustzijn verschijnen.
Door de diepere lagen af te sluiten verliezen we niet alleen contact met pijnlijke inhoud. Ook vertrouwen, liefde, creativiteit en andere positieve krachten blijven buiten bereik. De mens kan uiterlijk blijven functioneren, maar voelt minder diepgang en minder verbinding met zijn scheppende energie.
Meditatie helpt lichaam en ziel kalmeren en opent opnieuw een toegang tot dit innerlijke leven. De geest hoeft tijdens de oefening niets te forceren of direct op te lossen. Door diepe rust kunnen oude spanningen en gevoelens bovenkomen, worden waargenomen en hun greep verliezen. Positieve gevoelens zoals liefde, vertrouwen en vreugde krijgen opnieuw ruimte.
Wat regelmatige meditatie kan veranderen
De oorspronkelijke meditatiegids beschrijft effecten op verschillende niveaus. De kern daarvan is dat ontspanning en bewustwording elkaar versterken. Wie zichzelf beter leert kennen, kan ook vrijer en duidelijker met anderen omgaan.
Onderzoek naar onder meer transcendente meditatie, christelijke meditatie, zen en yoga beschrijft veel terugkerende veranderingen. De beoefenaar voelt zich minder opgejaagd en wordt minder snel door omgevingsprikkels belast. Tegelijk kunnen reactie- en concentratievermogen toenemen.
- Rust en gelatenheidMinder gejaagdheid, minder sterke stressreacties en tegelijk meer concentratie.
- Zelfacceptatie en vertrouwenEen duidelijker gevoel van identiteit, zelfstandigheid en innerlijke richting.
- Een evenwichtiger stemmingGevoelens worden eerder herkend en kunnen bewuster worden verwerkt.
- Concentratie en creativiteitMeer aandacht, leervermogen, geheugen en toegang tot scheppende energie.
- Lichamelijke ontspanningOndersteuning van slaap, bloeddruk, ademhaling, weerstand en algemeen herstel.
De algemene stemming kan stabieler en opgewekter worden. Eigen emoties worden eerder herkend en kunnen daardoor bewuster worden beheerst. De oorspronkelijke tekst noemt daarnaast verbeteringen in geheugen, leren, motorische vaardigheid, creativiteit, slaap en hoge bloeddruk. Ook wordt beschreven dat meditatie door haar stressverminderende werking het immuunsysteem en de weerstand ondersteunt.
Meditatie werkt het diepst wanneer zij niet krampachtig op één resultaat wordt gericht. Gedachten, gevoelens en beelden die opkomen worden opgemerkt zonder ze direct te analyseren of lange associatieketens te vormen. De oefening is aandachtig, maar niet dwingend. Lichaam en geest krijgen ruimte om zelf aan te geven waar ontspanning, verwerking en herstel nodig zijn.
Vind de methode die bij jou past
Geen enkele meditatievorm is voor iedereen de beste. De ene mens vindt stilte in rustige ademhaling, de andere in beweging, gebed, mantra, visualisatie, zen of aandacht voor een vlam. Sommige mensen hebben baat bij een krachtige oefening, anderen bij een zachte en geleidelijke weg.
Tijdens meditatie kunnen soms spanning, verdriet, woede, vermoeidheid of onrust worden gevoeld. De oorspronkelijke gids beschrijft dit als inhoud die vanuit diepere lagen naar het bewustzijn beweegt. Niet ieder mens verwerkt spanning op dezelfde manier of in hetzelfde tempo. Daarom kan een andere, zachtere of juist actievere methode beter passen.
Een passende meditatie brengt je niet verder weg van het dagelijks leven. Zij helpt juist om bewuster aanwezig te zijn. Meditatie die alleen als vlucht of machtsmiddel wordt gebruikt mist haar eigenlijke richting. De oefening hoort uiteindelijk samen te gaan met meer openheid, liefde, helderheid en verbinding.
De werkelijke ontwikkeling wordt zichtbaar in het leven buiten de meditatiesessie: in de manier waarop iemand luistert, reageert, keuzes maakt en andere mensen ontmoet. Stilte krijgt waarde wanneer zij doorwerkt in het dagelijkse bestaan.
Kies jouw volgende stap
Vragen over meditatie
Wat is meditatie in eenvoudige woorden?
Meditatie is het rustig verzamelen van de aandacht, zodat het voortdurende denken stiller wordt en je bewuster kunt waarnemen wat in lichaam, gevoel en geest aanwezig is.
Moet je tijdens meditatie nergens aan denken?
Nee. Gedachten kunnen blijven verschijnen. De oefening is dat je ze waarneemt zonder er voortdurend in mee te gaan. Een ademhaling, klank of ander aandachtspunt helpt daarbij.
Hoe vaak moet je mediteren?
Regelmaat is belangrijker dan een lange afzonderlijke sessie. Begin met een haalbaar dagelijks moment. De Peace of Mind methode werkt met een ochtend- en avondmeditatie gedurende 21 dagen.
Welke vorm past bij beginners?
Rustige ademmeditatie, geleide meditatie, aarden of een eenvoudige mantra zijn toegankelijke ingangen. Kies een oefening waarbij je ontspannen en aanwezig kunt blijven.
- Stamcel.org, Wat is mediteren?, oorspronkelijke hoofdtekst.
- Margrit en Ruediger Dahlke, Meditatiegids.
- Carl Friedrich von Weizsäcker, Meditation in dieser Zeit.
- Hilarion Petzold, Psychotherapie, Meditation, Gestalt.
- Karlfried Graf Dürckheim, Hara, die Erdmitte des Menschen.