Meditatie kan gericht zijn op een voorwerp, klank, godheid of ademhaling, maar zij kan ook zonder object worden beoefend. In beide gevallen kan de oefening uitmonden in een bewustzijnstoestand waarin gedachten en emoties tot rust komen en de mens de stille getuige achter zijn ervaringen leert kennen.
Objectgerichte meditatie
Objectgerichte meditatie richt zich op de beschouwing van een voorwerp, figuur of aanwezigheid. Dat kan God zijn, een godheid, een soetra van Boeddha, een kaarsvlam, de natuur, een mantra of de ademhaling.
Bij devotionele meditatie verzamelt één diepe toewijding de aandacht en worden onrustige emoties stiller. Bij een neutraal object zoals een vlam of de adem worden andere gedachten geleidelijk naar de achtergrond gebracht. De geest krijgt één helder brandpunt.
Ook een objectgerichte meditatie kan uiteindelijk leiden naar een toestand die vrij is van het object. De Ashtavakra Samhita wijst op deze overgang. Het voorwerp helpt de aandacht eerst te verzamelen, waarna alleen het heldere gewaarzijn overblijft.
Objectvrije meditatie
Objectvrije meditatie is niet blijvend gericht op een beeld of figuur. Transcendente meditatie, vipassana en zen worden als voorbeelden genoemd. Gedachten en emoties komen op, maar de beoefenaar hoeft ze niet vast te houden of weg te drukken.
Mettertijd ontstaat een toestand van getuige zijn. Deze getuige is zelf geen object dat door de zintuigen kan worden bekeken. Zij kan wel worden ervaren. Swami Sivananda noemde deze getuige het ware Ik of Atman, de stille drijvende kracht achter denken, zien, horen, ruiken en voelen.
Atman blijft innerlijk onberoerd door wat via de zintuigen wordt waargenomen. Door voortgezette meditatie kan Atman zich volgens de hindoeïstische traditie herkennen als één met Brahman, het allesomvattende bewustzijn.
Een heroriëntatie van lichaam, emoties en geest
Osho beschreef meditatie als een medicijn voor lichaam, emoties en geest. Ook leraren als Gurdjieff en Li Hongzhi zagen meditatie als een methode om de richting van de geest te veranderen. De mens denkt vaak vooral vanuit het eigen belang. Spirituele oefening verplaatst het middelpunt geleidelijk van het afgescheiden ik naar aandacht voor anderen en het grotere geheel.
Deze beweging is terug te vinden in verschillende tradities. Het christendom spreekt over liefde voor de ander en liefde voor God. In het boeddhisme staan mededogen en het loslaten van gehechtheid centraal. In de christelijke mystiek vormt de drie-eenheid een beeld voor de beweging tussen God, mens en liefde.
Meditatie reinigt en versterkt het lichaam, kalmeert en balanceert de emoties en richt de geest van het afgescheiden zelf naar het welzijn van anderen.
Voorbij de sluier van illusie
Het hindoeïsme en boeddhisme leren dat het menselijke wereldbeeld ver van de diepere werkelijkheid kan afstaan. De sluier die de werkelijke aard van het bestaan aan het zicht onttrekt wordt Maya genoemd.
Volgens deze tradities bindt karma de mens aan terugkerende patronen en aan het aardse bestaan. Meditatie helpt die bindingen te doorzien en los te laten. Wanneer de sluier van illusie dunner wordt, kan het bestaan worden ervaren zoals het werkelijk is.
In boeddhistische taal begint deze vrijheid met onthechting. Dat betekent niet dat iemand gevoelloos wordt, maar dat begeerten, angsten en gedachten niet langer volledig bepalen wie hij is.
Van lood naar goud
Meditatie kan worden gezien als een methode waarmee de mens zichzelf veredelt en verheft. De middeleeuwse alchemisten zochten naar de steen der wijzen die lood in goud kon veranderen. In spirituele uitleg staat het doffe lood voor een naar binnen gekeerde en verduisterde geest. Het glanzende goud verbeeldt een vrije en verlichte mens.
Ook de soefi’s gebruiken alchemie als beeld voor innerlijke transformatie. Zij spreken over kwikzilver, een beweeglijk metaal dat lijkt op de voortdurend veranderende emoties en gedachten. In de soefi-alchemie wordt kwikzilver eerst zilver en daarna goud. De geest en de emoties komen tot rust.
Het vuur dat deze verandering mogelijk maakt staat voor liefde: liefde voor andere mensen en liefde voor God. Hazrat Inayat Khan noemde deze weg de alchemie van het geluk. Een bevrijde geest ontdekt wat liefde werkelijk is, waarna deze liefde vanuit een gezuiverd hart kan uitstralen.
De lotus en de bevrijding van zorg
Osho noemde de aarde het paradijs van de lotus. De bloem wortelt in modder, groeit door donker water en opent zich uiteindelijk boven het oppervlak in het zonlicht. De modder staat voor moeilijkheden. Het donkere water verbeeldt pijnlijke emoties. De geopende lotus staat voor bevrijding, liefde, geluk en licht.
Hetzelfde beeld komt terug in het hindoeïsme, waar godheden op een geopende lotus zitten of met lotusvoeten worden afgebeeld. Ook het verhaal waarin Jezus over het water loopt kan spiritueel worden gelezen als het overstijgen van woelige emoties door diep inzicht.
Meditatie als het einde van dualiteit
Dualiteit ontstaat wanneer iemand zich volledig met één kant van een tegenstelling identificeert. Voor en tegen, goed en kwaad, winst en verlies lijken elkaar dan uit te sluiten. Volgens het boeddhisme verdwijnt de waarheid wanneer een standpunt te absoluut wordt.
Meditatie zoekt het midden tussen de twee uitersten. Dit midden is niet slechts een compromis. Het brengt de twee kanten samen in een ruimer inzicht waarin hun onderlinge verbondenheid zichtbaar wordt. Daar ontstaat rust, stilte en gelijkmoedigheid.
Jiddu Krishnamurti noemde deze houding keuzeloos bewustzijn. In vipassana, wat inzicht of zien wat is betekent, worden gedachten en emoties opgemerkt zonder ze vast te grijpen. Zij gaan voorbij als wolken aan een heldere hemel. Het bewustzijn blijft open en aanwezig.
De vraag: wie ben ik?
Boven de ingang van de tempel van Delphi stond volgens Plutarchus: Ken uzelf. Ramana Maharshi gaf zijn leerlingen een directe methode van zelfonderzoek. Wanneer een gedachte, emotie of drang verschijnt, stel je de vraag: wie heeft deze gedachte? Het antwoord is: ik. Daarna volgt de diepere vraag: wie is die ik?
Het is niet de bedoeling om snel een verstandelijk antwoord te bedenken. De vragen onderbreken de stroom van associaties en brengen de aandacht naar de bron van het ik. Mettertijd worden gedachten en emoties stiller en wordt de bron van het ik ervaren in het spirituele hart.
Zelfkennis ontstaat volgens deze weg niet door steeds meer antwoorden te verzamelen, maar door voorbij de antwoorden rust te vinden in de stilte. De Chandogya Upanishad vat dit samen met Tat tvam asi: Dat ben jij. Atman, de innerlijke ziel, wordt herkend als verbonden met de eenheid van het gehele universum.
Voor ieder mens bestaat een passende weg
Aan de basis van vele vormen van meditatie ligt het streven naar werkelijk geluk. De grote verscheidenheid aan methoden bestaat omdat mensen verschillend van aard zijn. Osho schreef dat voor ieder mens een meditatie bestaat die bij zijn of haar karakter past.
De ene weg gebruikt stilte, de andere beweging. De ene mens vindt verdieping in devotie, de andere in zelfonderzoek, adem, mantra, natuur of ongerichte aandacht. Het gaat erom een vorm te vinden die werkelijk opent en die je trouw kunt beoefenen.
Vragen over spirituele meditatie
Wat is het verschil tussen objectgerichte en objectvrije meditatie?
Bij objectgerichte meditatie wordt de aandacht verzameld rond een beeld, klank, godheid, vlam of ademhaling. Bij objectvrije meditatie rust het bewustzijn uiteindelijk zonder een afzonderlijk voorwerp vast te houden.
Wat wordt bedoeld met de innerlijke getuige?
De innerlijke getuige is het stille bewustzijn dat gedachten, gevoelens en waarnemingen kent zonder er zelf volledig door te worden veranderd. In de hindoeïstische traditie wordt dit Atman genoemd.
Hoe helpt meditatie om Maya te doorbreken?
Meditatie maakt zichtbaar hoe overtuigingen, verlangens en angsten de waarneming kleuren. Door deze bewegingen te doorzien kan de diepere werkelijkheid achter de sluier van illusie worden ervaren.
Wat betekent meditatie als alchemie?
Alchemie is hier een beeld voor innerlijke verandering. Het lood van een verduisterde en gebonden geest wordt door stilte, inzicht en liefde omgevormd tot het goud van een vrijer bewustzijn.
- Stamcel.org, Meer over meditatie, oorspronkelijke hoofdtekst.
- Maurice Nicoll, Psychological Commentaries on the Teachings of Gurdjieff and Ouspensky.
- Osho, Meditatiehandboek en Het Boek der Geheimen.
- Hazrat Inayat Khan, Alchemie van het Geluk.
- Arthur Osborne, The Collected Works of Ramana Maharshi.
- J. Krishnamurti, Commentaries on Living en The First and the Last Freedom.